Wystawa ukazuje kobiece formacje militarne i paramilitarne, których działalność do chwili obecnej pozostaje w cieniu historii regularnego Wojska Polskiego. Celem ekspozycji, której kuratorką jest Maria Magdalena Pijewska, jest przywrócenie należnego miejsca w pamięci zbiorowej bohaterskim Polkom, które walczyły o niepodległość kraju, niejednokrotnie przelewając za niego krew.
Na wystawie są prezentowane repliki mundurów, a także oryginalne elementy uzbrojenia, ekwipunku indywidualnego, odznaczenia, dokumenty oraz fotografie. Ekspozycja umożliwia zapoznanie się z realiami służby oraz życia codziennego kobiet w polskich formacjach militarnych i paramilitarnych z lat 1918-1939, przywracając jednocześnie pamięć o ich zasługach dla kraju.
Ochotnicza Legia Kobiet (1918-1922) była pierwszą regularną kobiecą formacją w Wojsku Polskim. Została utworzona z inicjatywy kobiet, które na równi z mężczyznami pragnęły walczyć o niepodległość naszej Ojczyzny.
Początki istnienia Ochotniczej Legii Kobiet sięgają listopada 1918 r., kiedy to Lwowianki włączyły się czynnie do walki o swoje miasto. Jej założycielkami były członkinie Milicji Obywatelskiej Kobiet. Milicja w tamtym okresie pełniła służbę kurierską, wartowniczą i patrolową we Lwowie. Ochotnicza Legia Kobiet była formacją ściśle wojskową, skoszarowaną, zaprowiantowaną, uzbrojoną i - w miarę możliwości - umundurowaną.
Główną twórczynią Ochotniczej Legii Kobiet była Aleksandra Zagórska (1882-1965), działaczka niepodległościowa, członkini Oddziałów Bojowych Polskiej Partii Socjalistycznej. Walczyła w obronie Lwowa. Była współzałożycielką Milicji Obywatelskiej i, jak wcześniej wspomniano, założycielką (1918 r.) Ochotniczej Legii Kobiet.
22 listopada 1918 r. oddziały ukraińskie, pod naciskiem obrońców i odsieczy Wojska Polskiego, wycofały się z miasta. Przez kilka następnych miesięcy Lwów pozostawał jednak w pierścieniu okrążenia.
Aleksandra Zagórska podjęła wówczas inicjatywę stworzenia Ochotniczej Legii Kobiet. Pomysł ten władze wojskowe potraktowały niechętnie. Zagórska zyskała jednak sojusznika w Wicie Sulimirskim (1874-1943), który organizował Miejską Straż Obywatelską i wsparł jej inicjatywę.
Do Ochotniczej Legii Kobiet zgłaszały się niemal wyłącznie dziewczęta i kobiety ze sfer inteligenckich: urzędniczki, nauczycielki, studentki, gimnazjalistki. Pełniły służbę wartowniczą, kurierską, doprowadzały do komisji poborowej uchylających się od obowiązku służby wojskowej.
Niektórym kobietom nie wystarczała taka pomocnicza służba. W ramach Ochotniczej Legii Kobiet powstała więc grupa bojowa, która została wysłana na linię frontu.
Aleksandra Zagórska była pierwszą kobietą w Wojsku Polskim w stopniu podpułkownika. Jej synem był Jurek Bitschan (1904-1918), orlątko lwowskie. Podczas II wojny światowej działała w Konwencie Organizacji Niepodległościowych. W działalność konspiracyjną zaangażowała się także w okresie PRL-u.
W końcu października 1921 r., zgodnie z zarządzeniem Naczelnego Dowództwa Ochotniczej Legii Kobiet, przystąpiono do demobilizacji wszystkich członkiń. Aleksandra Zagórska, ówcześnie w stopniu majora, miała w planach zostawić swe najzdolniejsze podkomendne i skierować je do planowanej Centralnej Szkoły Wojskowej Ochotniczej Legii Kobiet. Wspomniana szkoła ostatecznie nigdy jednak nie powstała. Ochotnicza Legia Kobiet została rozwiązana w 1922 r.
Po likwidacji Ochotniczej Legii Kobiet, dzięki uporowi części jej oficerów, powołano do życia Referat Przysposobienia Rezerw Kobiecych. Obsadę tego referatu stanowiły absolwentki kursu w Szkołach Podchorążych, zatrzymane w służbie czynnej do czasu uchwalenia ustawy o powszechnym obowiązku służby wojskowej, której projekt, wniesiony do Sejmu w 1922 r., przewidywał udział kobiet w służbie pomocniczej.
Organizacja Przysposobienia Kobiet do Obrony Kraju miała za zadanie stworzenie jednostki, która każdej Polce dawałaby możliwość aktywnej obrony kraju. Jednym z najważniejszych celów tej organizacji było przygotowanie kobiet do szczególnych, odbiegających od codziennych sytuacji, warunków pracy wojskowej.
Kobiety musiały znać obowiązki i potrzeby wojska, jego strukturę organizacyjną, potrafić zrozumieć i poznać elementy wojny. W skład Przysposobienia Wojskowego Kobiet w przededniu wybuchu II wojny światowej wchodziło 47 000 członkiń.
Po 1 września 1939 r. wszystkie ośrodki terenowe organizacji, z polecenia Głównej Rady Społecznej Przysposobienia Wojskowego Kobiet, oddały się do dyspozycji lokalnych komitetów samopomocy społecznej.
Cele ustawy o powszechnym obowiązku obrony, mające realizować organizację Przysposobienia Wojskowego Kobiet, nie zostały wdrożone z uwagi na szybkie zakończenie walk.
Członkinie organizacji nie złożyły broni. Uczestniczyły w wojnie obronnej i pełniły służbę w latach okupacji w szeregach Polskiego Państwa Podziemnego, czy też Polskich Sił zbrojnych na Zachodzie.
Kurator wystawy: Maria Magdalena Pijewska. Pochodząca z Borów Tucholskich absolwentka Akademii Marynarki Wojennej w Gdyni, popularyzatorka historii, edukatorka współpracująca z wieloma organizacjami i instytucjami.
Od kilkunastu lat aktywnie uczestniczy (w Polsce i za granicą) w rekonstrukcjach historycznych z całego okresu dwudziestolecia międzywojennego. Specjalizuje się w formacjach kobiecych Wojska Polskiego na przestrzeni dziejów.
Zainicjowała pierwszy w Polsce profesjonalny projekt badawczy dotyczący kobiet w formacjach militarnych oraz paramilitarnych: „Polki w mundurach”.
Jej działalność popularyzatorska obejmuje również współpracę z telewizją. Posiadaczka bogatej i zróżnicowanej kolekcji związanej z formacjami kobiecymi w Wojsku Polskim.
Maria Magdalena Pijewska
dr Paweł Krzysztof Ślaza
Zdjęcia
