Prezentujemy szósty z tekstów poświęconych sędziom i prokuratorom wojskowym w Polsce w latach 1944-1956, którzy sądzili bądź oskarżali Żołnierzy Wyklętych.
Z przekonań jestem demokratą i zgadzam się ideologicznie z programem Polskiej Partii Robotniczej…
(Zbigniew Aleksander Furtak, 22 stycznia 1948 r.)
Władza ludowa od samego początku starała się kształtować społeczne poczucie i odczuwanie prawa, a także rozumienie praworządności. Podstawowym zadaniem ukształtowanego w Polsce w latach 40 i 50. XX w. porządku prawnego stało stłumienie w społeczeństwie dążenia do odzyskania niepodległości, skompromitowanie poczucia obowiązku walki o wolność.
Prawo było głównym, obok wojska i aparatu bezpieczeństwa, narzędziem służącym do bezwzględnego zwalczania podziemia niepodległościowego, partii opozycyjnych, jak również zastraszania całych grup społecznych.
Komuniści do walki z podziemiem niepodległościowym skierowali całkowicie podległe sobie sądy i prokuratury. Żołnierze Niezłomni schwytani przez komunistyczny aparat bezpieczeństwa trafiali w zdecydowanej większości przypadków przed sądy (składy) wojskowe, które skazywały ich na karę śmierci lub wieloletniego pozbawienia wolności na podstawie przepisów zawartych m.in. w dekretach Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego O rozwiązaniu tajnych organizacyj wojskowych na terenach wyzwolonych (24 sierpnia 1944 r.), O wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego (31 sierpnia 1944 r.) oraz dekrecie z 23 września 1944 r. wprowadzającym Kodeks Karny Wojska Polskiego (KKWP).
Podstawę prawną dla mordów sądowych stanowił także dekret PKWN O ochronie państwa (30 października 1944 r.), jak również dekrety wydane przez Radę Ministrów: O przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa (16 listopada 1945 r., znowelizowany 13 czerwca 1946 r.), O postępowaniu doraźnym (16 listopada 1945 r.), O odpowiedzialności za klęskę wrześniową i faszyzację życia państwowego (22 stycznia 1946 r.), O przystosowaniu przepisów o postępowaniu doraźnym do postępowania przed sądami wojskowymi z 25 czerwca 1946 r. (wszedł w życie 12 lipca 1946 r.).
Według różnych szacunków w latach 1944-1956 sądy (lub składy) wojskowe skazały od 50 000 do 100 000 osób za przestępstwa przeciwko państwu. W okresie tym zostało orzeczonych przynajmniej 5 641 kar śmierci, z czego 2 838 (tj. 50,3%) wykonano. Ponad połowa najsurowszych wyroków objęła członków organizacji niepodległościowych.
Jednym z sędziów, którzy gorliwie podjęli się zadania wprowadzenia nowego komunistycznego porządku, był płk Zbigniew Aleksander Furtak.
Lata młodości
Urodził się 26 stycznia 1915 r. we Lwowie jako syn Aleksandra (ur. 1889) i Wandy z domu Zielińskiej (ur. 1890). Jego rodzice pracowali jako nauczyciele. Do 1933 r. mieszkał z rodziną w Rawie Ruskiej (przy ul. Narutowicza). W latach 1925-1933 uczęszczał do gimnazjum w tejże miejscowości.
Po otrzymaniu świadectwa dojrzałości dostał się na Wydział Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, który ukończył w 1937 r. uzyskując stopień magistra prawa. Od 1 września 1937 r. do 1 września (lub 1 lipca – sprzeczne informacje w źródłach) 1938 r. uczęszczał na Kurs Podchorążych Rezerwy Piechoty przy 5. Dywizji Piechoty i 19. Pułku Piechoty we Lwowie.
Po odbyciu zasadniczej służby wojskowej, którą ukończył w stopniu kaprala podchorążego rezerwy, podjął zatrudnienie jako aplikant sądowy w Sądzie Okręgowym we Lwowie (26 stycznia – 15 sierpnia 1939 r.). We Lwowie mieszkał przy ul. Gródeckiej.
15 sierpnia 1939 r. zmobilizowano go do wojska. W czasie wojny obronnej służył jako zastępca dowódcy plutonu w 19. Pułku Piechoty. Walczył w rejonie Płocka i Włocławka do 18 września 1939 r. W trakcie działań zbrojnych w rejonie Łącka (obecny pow. płocki) otrzymał ranę w lewą dłoń (u podstawy kciuka) i dostał się do niewoli niemieckiej.
Po wyleczeniu w szpitalu w Królewcu odniesionych obrażeń przebywał, do 4 listopada 1940 r., w Stalagu IA Stablack (okolice współczesnych miejscowości Stabławki i Kamińsk w pow. bartoszyckim w woj. warmińsko-mazurskim).
Pracował tam jako sanitariusz w szpitalu dla jeńców wojennych. Po opuszczeniu stalagu podjął zatrudnienie (do lipca 1945 r.) w Zakładach Przemysłu Wapienniczego „Sitkówka” w Sitkówce niedaleko Kielc (dozorca w kamieniołomie, magazynier żywnościowy, a następnie pracownik umysłowy).
Jego rodzice, po zajęciu w 1941 r. Rawy Ruskiej przez Niemców, przenieśli się do Szczucina (obecnie woj. małopolskie, pow. dąbrowski). Po wojnie pracowali jako nauczyciele w Radłowie (obecnie woj. małopolskie, pow. tarnowski).
Zbigniew Furtak, według ustaleń prof. Krzysztofa Szwagrzyka, w okresie pobytu na Kielecczyźnie należał (od 1942 r.) do Narodowej Organizacji Wojskowej, a następnie Armii Krajowej. Posługiwał się wówczas pseudonimem Amor.
W trakcie Akcji „Burza” dowodził kompanią 104. Pułku Piechoty AK. W trakcie późniejszej służby w ludowym Wojsku Polskim skrzętnie ukrywał swoją konspiracyjną przeszłość, która najprawdopodobniej nigdy nie była znana jego zwierzchnikom (brak jakichkolwiek wzmianek na ten temat w aktach personlnych płk. Zbigniewa Furtaka przechowywanych w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej).
Kariera w stalinowskim wojskowym wymiarze sprawiedliwości
W połowie 1945 r. rozpoczął pracę w wojskowym wymiarze sprawiedliwości. Początkowo (15 lipca – 8 sierpnia 1945 r.) podjął zatrudnienie w Najwyższym Sądzie Wojskowym w Warszawie, gdzie oczekiwał na konkretny przydział.
Kolejnym etapem jego kariery stało się sprawowanie funkcji sędziego w Wojskowym Sądzie Garnizonowym w Chełmie (9 sierpnia 1945 r. – 19 lutego 1946 r.), Wojskowym Sądzie Rejonowym w Białymstoku (20 lutego 1946 r. – 5 lutego 1948 r.) i Wojskowym Sądzie Rejonowym w Warszawie (6 lutego 1948 r. – 13 sierpnia 1951 r.).
Poważnym awansem dla sędziego Furtaka było objęcie stanowiska szefa Wojskowego Sądu Rejonowego w Kielcach (14 sierpnia 1951 r. – 31 sierpnia 1954 r.). Stąd przeniósł się do Najwyższego Sądu Wojskowego, gdzie zajmował stanowisko sędziego Wydziału II (1 września 1954 r. – 29 lipca 1955 r.), a później sędziego Wydziału/Oddziału Rewizyjnego (30 lipca 1955 r. – 26 sierpnia 1962 r.).
Wkrótce podjął pracę w Izbie Wojskowej Sądu Najwyższego: sędzia Wydziału IV Oddziału I Rewizyjno-Sądowego (27 sierpnia 1962 r. – 22 maja 1967 r.), sędzia Wydziału II Oddziału I Rewizyjno-Sądowego (23 maja 1967 r. – 11 lutego 1971 r.), przewodniczący Wydziału IV i sędzia Oddziału I Rewizyjno-Sądowego (12 lutego 1971 r. – 19 lipca 1977 r.).
31 lipca 1945 r. został awansowany na podporucznika, 4 czerwca 1946 r. na porucznika, 12 lipca 1947 r. na kapitana, 22 lipca 1949 r. na majora, 29 kwietnia 1954 r. na podpułkownika, a 1 października 1958 r. na pułkownika.
W kwietniu 1948 r. wstąpił do Polskiej Partii Robotniczej, od grudnia tegoż roku był członkiem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Należał m.in. do komunistycznego Zrzeszenia Prawników Demokratów (oddział w Białymstoku) oraz Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. Posługiwał się językiem niemieckim w stopniu dobrym.
Był wielokrotnie odznaczany przez władze komunistyczne: Srebrny Krzyż Zasługi (17 grudnia 1946 r.), Brązowy Medal „Siły Zbrojne w Służbie Ojczyzny” (12 października 1951 r.), Medal 10-lecia Polski Ludowej (4 stycznia 1955 r.), Srebrny Medal „Siły Zbrojne w Służbie Ojczyzny” (7 października 1955 r.), Medal Zwycięstwa i Wolności 1945 r. (30 lipca 1957 r.), Złoty Krzyż Zasługi (28 września 1959 r.), Brązowy Medal „Za zasługi dla obronności kraju” (4 maja 1968 r.), Kawaler Orderu Odrodzenia Polski (7 października 1968 r.), Złoty Medal „Siły Zbrojne w Służbie Ojczyzny” (10 października 1968 r.), Srebrny Medal „Za zasługi dla obronności kraju” (21 września 1970 r.), Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (27 września 1973 r.), Medal 30-lecia Polski Ludowej (22 lipca 1974 r.), Złoty Medal „Za zasługi dla obronności kraju” (30 sierpnia 1975 r.).
W trakcie służby w komunistycznym wojskowym wymiarze sprawiedliwości otrzymał również wiele nagród pieniężnych za wyniki osiągane w trakcie pracy.
W oparciu o rozkaz personalny szefa Departamentu Kadr Ministerstwa Obrony Narodowej z 14 lipca 1977 r. został zwolniony (z dniem 19 lipca 1977 r.) z zawodowej służby wojskowej z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego i ustalenia przez wojskową komisję lekarską (13 czerwca 1977 r.) niezdolności do zawodowej służby wojskowej.
Ostatnia pensja (uposażenie zasadnicze według posiadanego stopnia wojskowego i stanowiska służbowego plus dodatki) jaką otrzymał opiewała na 12 550 zł (w 1977 r. przeciętne miesięczne wynagrodzenie w gospodarce narodowej wynosiło 4 596 zł).
Po zwolnieniu z zawodowej służby wojskowej przyznano mu odprawę w wysokości 88 825 zł. W latach 1977-1990 był głównym specjalistą w Biurze Orzecznictwa Sądu Najwyższego (cywilnego).
2 kwietnia 1948 r. wstąpił w związek małżeński z Irenę Siberską (ur. 24 maja 1922 r. w Białymstoku), córką Wacława (ur. 1894) i Pauliny z domu Siedleckiej (ur. 1904). Miał troje dzieci: Marka Jerzego (ur. 1949), Ewę Marię (ur. 1951) oraz Janusza Aleksandra (ur. 1961). W Warszawie zamieszkiwał przy ul. Granicznej. Zmarł 6 lutego 2003 r.
…w wysokim stopniu przyczynił się do wytępienia bandytyzmu
W aktach personalnych Zbigniewa Furtaka, przechowywanych w zasobie Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie, znajduje się wiele opinii służbowych wydanych przez zwierzchników sędziego. Jedną z pierwszych jest charakterystyka z 24 stycznia 1946 r. wystawiona przez mjr. Wacława Trzepińskiego, szefa Wojskowego Sądu Garnizonowego w Chełmie:
[…] Znajomość prawa dość dobra. Posiada małą praktykę sędziowską. Braki swe uzupełnia intensywną pracą. Zrównoważony i taktowny. Mało energiczny. Pracowity i sumienny. W stosunku do przełożonych, kolegów i podwładnych – wzorowy. Powszechnie lubiany i uczynny. Bardzo subordynowany. […] Pod względem politycznym – bez zastrzeżeń.
W trakcie pracy Zbigniewa Furtaka w WSR w Białymstoku szefem wspomnianego sądu był osławiony „Sędzia Śmierć” – mjr Włodzimierz Ostapowicz. W notatce służbowej z 15 listopada 1946 r. ocenił on swego podwładnego następująco:
[…] wzorowy oficer i dobry, sumienny Sędzia, inteligentny, pracowity i dużo wymagający od siebie. Za wyróżnienie się sumienną, ofiarną, intensywną i bardzo wydajną pracą udzieliłem por. Furtakowi pochwały […] i przedstawiłem go do odznaczenia „Srebrnym Krzyżem Zasługi”.
O wspomniane odznaczenie szef WSR w Białymstoku wnioskował 23 października 1946 r., pisząc o Zbigniewie Furtaku, iż w trudnym okresie przejściowym, gdy stan sędziów Sądu był znikomo mały, niósł z samozaparciem ciężar pracy sędziowskiej pracując dniami i nocami.
W kolejnej opinii, wydanej 17 stycznia 1947 r., Włodzimierz Ostapowicz nazwał z kolei sędziego Furtaka szczerym demokratą.
Jeden z następców Włodzimierza Ostapowicza na stanowisku szefa WSR w Białymstoku, mjr Roman Waląg, scharakteryzował działalność swojego podwładnego następująco (10 listopada 1947 r.):
Pracuje dużo i chętnie, nie ograniczając się do godzin służbowych. Wykazuje uświadomienie polityczne zadawalające i jest gorącym zwolennikiem ustroju demokratycznego, co znajduje swój wyraz w jego pracy, dzięki której w wysokim stopniu przyczynił się do wytępienia bandytyzmu na terenie białostoczyzny [sic!].
W WSR w Warszawie przełożonym Zbigniewa Furtaka był początkowo ppłk Jan Hryckowian. Odnosił się on do pracy sędziego w sposób niezwykle pozytywny (16 października 1948 r.):
Kpt. FURTAK Zbigniew na stanowisku sędziego wojskowego stoi całkowicie na wysokości zadania. Posiada dobre przygotowanie fachowe prawnicze, wysokie poczucie praworządności demokratycznej oraz umiejętność stosowania właściwej polityki karnej.
Jako oficer zdyscyplinowany, sumienny i ofiarny w służbie. W służbie i po za służbą prowadzi się wzorowo.
Jako obywatel jest szczerym demokratą, całkowicie oddanym ideologii Demokracji Ludowej, stanowiąc wzór oficera i sędziego wojskowego.
Ze względu na przytoczone walory osobiste, odpowiednie kwalifikacje fachowe oraz z uwagi na nienaganną postawę polityczną – rozpatruje sprawy karne szczególnego znaczenia i bez zastrzeżeń nadaje się na zajmowane stanowisko sędziego wojskowego.
Ppłk Aleksander Warecki, następca ppłk. Jana Hryckowiana na stanowisku szefa WSR w Warszawie, w obszernej opinii służbowej z końca kwietnia 1949 r. pisał z kolei:
Kpt. Furtak Zbigniew znajdując się na stanowisku sędziego Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie dał się poznać pod względem wartości służbowych, jako oficer i sędzia ogromnie obowiązkowy i pilny jako też dokładny i systematyczny.
Wykazuje duże poczucie odpowiedzialności za sprawy mu powierzone, prowadząc je dokładnie, sumiennie i wnikliwie. Pracuje często poza godzinami służbowymi, w pracy jest wytrwałym i cierpliwym.
Tajemnicy służbowej przestrzega, wobec przełożonych zdyscyplinowany i grzeczny, przez kolegów lubiany, wobec podwładnych i stron taktowny.
W służbie i poza służbą zachowuje się nienagannie, jest cichym i skromnym. Wygląd zewnętrzny dobry, zdrowy, lecz mało odporny, dłuższa praca wyczerpuje go i męczy.
Posiada dobre przygotowanie fachowe prawnicze, wysokie poczucie praworządności demokratycznej, oraz umiejętność trafnego i rozsądnego orzekania.
Prowadzi sprawy poważnego znaczenia i dużym znaczeniu politycznym, wyrokując rozumnie, trafnie i sprawiedliwie. Do ustroju ludowego i władzy ludowej ustosunkowany całkowicie pozytywnie i dodatnio, jako też do Związku Radzieckiego i państw demokracji ludowej.
Będąc członkiem P. Z. P. R. bierze aktywny udział w pracy politycznej na terenie tutejszej jednostki. Stara się być czujnym klasowo i politycznie, czemu daje wyraz w wydawanych przez siebie wyrokach i ich motywacji. […] Posiada wysokie zalety charakteru, jest uczciwy i rzetelny, szczery i prawdomówny.
Prowadzi życie rodzinne, nałogów nie posiada. Posiada duże wartości umysłowe, zdolny w opanowaniu materiałów wyszkoleniowych, ma dobrą pamięć i uwagę.
Mało stanowczy i energiczny, powolny, lecz dokładny. W godzinach poza służbowych przebywa w domu wraz z żoną, towarzysko się nie udziela, nałogów nie posiada.
W lokalach publicznych i zebraniach towarzyskich nie bywa, zajmuje się wyłącznie swą pracą, jako też własnym szkoleniem, posiada zamiłowanie do zagadnień prawnych. Żyje bardzo skromnie, ma na utrzymaniu żonę […].
Podobne w swojej wymowie pochlebne opinie Zbigniew Furtak otrzymywał od przełożonych również w kolejnych latach służby w wojskowym wymiarze sprawiedliwości.
Pozytywnie ustosunkowany był do sędziego m.in. niezwykle wpływowy płk Oskar Karliner, który jako szef Zarządu Sądownictwa Wojskowego popierał w latach 50. XX w. jego kolejne wnioski awansowe (m.in. do Najwyższego Sądu Wojskowego) i odznaczeniowe.
Prezes Najwyższego Sądu Wojskowego płk Jan Mitek i jego zastępca płk Mieczysław Widaj stwierdzili wręcz (koniec grudnia 1955 r.), iż sędzia Furtak jest jednym z najlepszych sędziów N.S.W., a sporządzone przez niego dokumenty tak pod względem politycznym jak i fachowym mogą służyć za wzór.
„Dorobek”
Płk Zbigniew Furtak w latach 1944-1956 wydał przynajmniej 51 wyroków śmierci wobec członków antykomunistycznego podziemia niepodległościowego.
Najgłośniejszą sprawą, w której wyrokował jako sędzia (przewodniczącym składu orzekającego był wówczas płk Aleksander Warecki, ławnikiem – mjr Władysław Tryliński) stał się proces IV Zarządu Głównego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”.
Toczył się on przed WSR w Warszawie w dniach 5-14 października 1950 r. Akt oskarżenia przedstawił prokurator wojskowy ppłk Jerzy Tramer.
Na karę śmierci zostali wówczas skazani: Łukasz Ciepliński „Pług” jak również sześciu jego współpracowników: Józef Batory „Argus”, Franciszek Błażej „Tadeusz”, Karol Chmiel „Grom”, Mieczysław Kawalec „Żbik”, Adam Lazarowicz „Klamra” i Józef Rzepka „Krzysztof”. Wyroki zostały wykonane 1 marca 1951 r.
Zbigniew Furtak był również przewodniczącym składu sędziowskiego WSR w Warszawie, który 13 listopada 1950 r. skazał na karę śmierci Gracjana Froga, dowódcę 3. Wileńskiej Brygady AK, aresztowanego przez aparat bezpieczeństwa w 1948 r. w ramach tzw. Akcji „X”. Wyrok wykonano 11 maja 1951 r. w więzieniu mokotowskim.
Sposób orzekania sędziego Furtaka i jego uległość wobec nacisków przełożonych obrazuje najlepiej proces Jana Kaima (1912-1949), polskiego działacza niepodległościowego w trakcie II wojny światowej oraz powojennego podziemia antykomunistycznego, związanego ideologicznie z obozem narodowym.
Proces miał miejsce przed WSR w Warszawie. Zbigniew Furtak 1 października 1948 r. skazał Jana Kaima na karę śmierci, orzekając również utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze (jak również przepadek mienia w całości).
Według pisemnej relacji protokolanta sędzia Furtak po naradzie z ławnikami chciał pierwotnie orzec karę dożywotniego pozbawienia wolności.
Doszło wówczas do interwencji szefa WSR w Warszawie, ppłk. Aleksandra Wareckiego, który (według protokolanta) poprosił o wyrok, przeczytał go, […] i kazał Furtakowi zmienić wyrok i dać karę śmierci […]. Od wyroku obrońca wniósł skargę rewizyjną do Najwyższego Sądu Wojskowego. Rozpatrzył on ponownie wspomnianą sprawę 31 marca 1949 r.
Wyrok został wówczas uchylony, a sprawa przekazana do WSR w Warszawie w celu ponownego rozpatrzenia. 6 maja 1949 r. WSR w Warszawie raz jeszcze orzekł w stosunku do Jana Kaima najwyższy wymiar kary. Kolejną skargę rewizyjną pozostawiono bez rozpatrzenia. Prezydent Bolesław Bierut nie skorzystał z prawa łaski. Wyrok wykonał 18 lipca 1949 r. w więzieniu mokotowskim Piotr Śmietański.
Bibliografia:
- Archiwum Akt Nowych, różne sygnatury.
- Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, różne sygnatury.
- Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej, Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu – 473,Jan-Kaim.pdf [dostęp: 1 września 2025 r.].
- https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rynek-pracy/pracujacy-zatrudnieni-wynagrodzenia-koszty-pracy/przecietne-miesieczne-wynagrodzenie-w-gospodarce-narodowej-w-latach-1950-2024,2,1.html [dostęp: 30 sierpnia 2025 r.].
- https://www.nsz.com.pl/kaim-jan-ps-krzysiak-filip-wiktor/ [dostęp: 1 września 2025 r.].
- Szwagrzyk K., Prawnicy czasu bezprawia. Sędziowie i prokuratorzy wojskowi w Polsce 1944-1956, Kraków 2005.
- Szwagrzyk K., Zbrodnie w majestacie prawa 1944-1955, Warszawa 2000.
dr Paweł Krzysztof Ślaza
